Kamień socjologiczny
Natalia Buźniak, filologia polska, UP
J.B.
Przejdziemy do historii jako najwięksi mężowie stanu w dziejach albo najwięksi zbrodniarze.
Dr Josef Goebbels, minister propagandy III Rzeszy jest powszechnie uważany za diabolicznego geniusza, który uwiódł miliony „zwykłych” Niemców i uczynił z nich gorliwych wyznawców narodowego socjalizmu. Ten zakompleksiony doktor nauk humanistycznych, mierny literat i niespełniony dziennikarz dobrze wykorzystał swoje niewątpliwe talenty oratorskie, zmysł polityczny oraz umiejętność wyczucia nastrojów społecznych, by wynieść Hitlera i jego partię na szczyty władzy.
Jako gauleiter Berlina był jednym z liderów partii nazistowskiej na terenie stolicy, a jego działalność miała ogromny wpływ na społeczne i polityczne życie III Rzeszy. Ministerstwo, na którego czele stał, zajmowało się kontrolą mediów, sztuki, filmu i edukacji (cóż za połączenie!), a także kształtowaniem wizerunku Hitlera jako niemieckiego przywódcy.
Goebbels był również jednym z najbardziej oddanych współpracowników niemieckiego wodza. Pod koniec II wojny światowej, w obliczu zbliżającej się klęski Niemiec, pozostał wierny Führerowi. Po śmierci Hitlera w 1945 roku został kanclerzem Rzeszy na kilka godzin, zanim popełnił samobójstwo razem z żoną Magdaleną i pięciorgiem dzieci, nie chcąc poddać się Armii Czerwonej. Jego rola w zbrodniach wojennych, w tym w Holokauście, jest niepodważalna, a nazwisko stało się synonimem brutalnej manipulacji informacją.
Przyjrzyjmy się teraz metodom i zasadom, na których wspierała się agitacyjno-propagandowa działalność Josefa Goebbelsa. Zrekonstruował je Leonard Doob w swoim artykule „Goebbels’ Principles of Propaganda” z 1950 roku. I to na niego się tutaj powołujemy. Oto kluczowe punkty, na których skupiał się ten inżynier świadomości społecznej:
Znajomość nastrojów społecznych – propagandysta musi być świadomy aktualnych opinii i emocji społeczeństwa. Goebbels unikał korzystania z danych statystycznych, nie ufał im, uznając za tendencyjne i deformujące obraz rzeczywistości. Polegał na intuicji oraz informacjach z pierwszej ręki.
Jednolitość przekazu – wszelkie działania propagandowe powinny być koordynowane przez jedną instytucję, aby uniknąć sprzeczności. Goebbels starał się zdobyć pełną kontrolę nad obiegiem informacji w III Rzeszy, chociaż nie w pełni mu się to udało.
Dezinformacja przeciwnika – na przykład, nie wspominano publicznie o nieudanych brytyjskich bombardowaniach, aby Anglicy myśleli, że ich strategia działa i stosowali ją jak najdłużej. Dodatkowo, rywala trzeba także stale prowokować w nadziei, że broniąc się, wyjawi jak najwięcej ważnych informacji. Tak też czynił Josef.
Opieranie się na faktach – Goebbels dążył do mówienia prawdy wtedy, gdy to możliwe, ale był gotów fałszować informacje, jeśli brakowało mu przekonujących dowodów. Nasz propagandysta inicjując kolejną antysemicką kampanię sięgnął nawet po starą fałszywkę carskiej Ochrany – Protokoły Mędrców Syjonu. Lepsze to, niż nic.
Atrakcyjna forma – przekaz powinien być estetycznie pociągający i docierać do różnych grup społecznych. Świetnie sprawdzają się więc w roli propagandowej filmy. Obraz, choćby nie wiadomo jak zmanipulowany, ma znacznie większą siłę sugestywną i perswazyjną niż słowo!
Umiejętna cenzura – należy prowadzić cenzurę z rozwagą, aby nie stracić zaufania ludzi, uważając przy tym na ich morale. Dlatego pogłoski o kanibalizmie wśród żołnierzy radzieckich były publikowane jedynie w prasie zagranicznej, aby nie wpływały zbyt dołująco na niemieckich żołnierzy na froncie wschodnim. Dodatkowo, jeżeli ingerencje cenzorskie będą częste i daleko idące, a społeczeństwo zda sobie z tego sprawę, doprowadzi to niewątpliwie do utraty przez władze wiarygodności. Także wszystko należy czynić z umiarem i wyczuciem. Nawet milczeć.
Anonimowość komunikatów – aby zrealizować propagandowe cele, trzeba dbać o to, aby nie ujawniać źródła informacji. Goebbels organizował fałszywe przecieki, które miały na celu wprowadzenie w błąd wrogich wywiadów. Takie informacje z nieznanych źródeł trudniej było też zweryfikować. Jego rada – chcąc pozostać anonimowym, należy posługiwać się bezosobową plotką, „przypadkiem” lub pośrednikami.
Użycie znanych postaci – Goebbels był głęboko przekonany, że naród niemiecki został wychowany i ukształtowany w duchu bezwarunkowego posłuszeństwa zasłużonym przywódcom. Trzeba było więc to wykorzystać. Najważniejszą figurą stał się oczywiście Hitler. I rzeczywiście, jego przemówienia wzbudzały ogromny entuzjazm i silne emocje – czegóż chcieć więcej? Im więcej emocji, tym manipulacja staje się łatwiejsza.
Czas – Goebbels wiedział, że odpowiedni moment jest kluczowy dla skuteczności propagandy. Jako pierwszy komentował wydarzenia, co pozwalało kreować narrację. Ten, kto mówi światu pierwsze słowo, zawsze ma rację – notował w swoim dzienniku.
Znaczenie języka – skuteczne hasła powinny być emocjonalne, proste i łatwe do zapamiętania. Dobrze dobrane slogany miały wywołać pożądane reakcje społeczne.
Dawkowanie – informacje musiały być podawane z wyczuciem. Goebbels nakazał przedstawienie wojennej sytuacji na wschodzie jako korzystnej, unikając przy tym nadmiernego optymizmu. Chciał dzięki temu upiec dwie pieczenie na jednym ogniu: nie wzbudzać fałszywych nadziei na łatwe zwycięstwo oraz skłonić społeczeństwo niemieckie do poważniejszego potraktowania wojny z Rosją, szczególnie u schyłku wojny…
Szukanie wrogów – konieczne jest wskazywanie odpowiedzialnych za wszelkie nieszczęścia, w przypadku Niemców arcywrogami byli oczywiście niemal zawsze Żydzi i bolszewicy.
Wspomniany już Leonard Doob powyższe zasady nazywał „intelektualnym dziedzictwem Goebbelsa”. Doob uważał, że pytanie, czy w demokratycznych społeczeństwach powinno się sięgać po opisane metody jest głębokim i niepokojącym zagadnieniem, które powinni rozważyć politycy i etycy. Minęło kilkadziesiąt lat i trudno nie przyznać, że niezależnie od rozstrzygnięć myślicieli, wiele wypracowanych przez Goebbelsa instrumentów manipulacji wykorzystuje się we współczesnej grze politycznej. I wydają się być równie skuteczne, jak kiedyś.
Źródła:
Dobb Leonard W., Goebbels’ Principles of Propaganda,
academic.oup.com/poq/article-abstract/14/3/419/1832014 (dostęp: 12.03.2023).
Zeitgeist. Kanał o ideach, podcasts.apple.com/us/podcast/joseph-goebbels-wielki-zwodziciel-iii-rzeszy/id15013461?i=1000505249540 (dostęp: 12.03.2023).