Zaopiniowane
„Ślepa przeszłość kieruje ślepą teraźniejszością.
Myślałem, że jesteśmy dziećmi ślepców,
a my jesteśmy ślepymi dziećmi ślepców.”
Bohater Chołodu jest niezwykły i choć nie jest aniołem, trudno nie obdarzyć go czytelniczą sympatią. Jak refren będzie się przez całą powieść przewijać pytanie „Ja czełowiek?”
Skąd wiadomo, że się jest (albo nie) człowiekiem? Kto lub co o tym decyduje? To ważne pytanie zwłaszcza w perspektywie pytań o „zombie” – a proszę mi wierzyć, za tym pojęciem coraz rzadziej kryją się postacie wciąż jeszcze nieumarłe, czy Jaszczury – postacie kosmitów schowane w formę ludzkiego ciała. Mnie przekonują narratywiści, mówiący, że człowiek, to homo narrans – istnieje o tyle, o ile potrafi siebie opowiedzieć, wyrazić, z całego zasobu słów wybrać te, które jego właśnie opiszą i „skonstruują”. Nie dać pochłonąć się schematom języka i znaleźć takie związki, które będą mnie przedstawiać i po których inni poznają, że ja, to ja i nikt inny. Cóż, są sceptycznie nastawieni do tych teorii ludzie – czują, że jest coś poza opowieścią, że przecież, gdy siebie nie opowiadam – też jestem, że moja natura jest inna niż wyłącznie językowa. I łączą opowieść o człowieczej tożsamości w projekcję jakiegoś niezbywalnego jądra i zmiennego charakteru. Konrad Wilgelmowicz posługuje się kilkoma językami, notatki robi w języku polskim, który nie jest jego rodzimym językiem. Czy w którymś jest bardziej sobą? Mniej?
Pytaniem o człowieczeństwo Wilgelmowicz potwierdza wątpliwości współczesnego człowieka. Skoro nikt nie potrafi na pewno odpowiedzieć na pytanie, co czyni nas ludźmi, to jak rozpoznać swoje człowieczeństwo? Ani system polityczny, ani narodowość, ani religijna przynależność nie determinowały zachowań Konrada. Wszystko go albo zawodziło, albo okazywało się nieprzydatne. Miłość, rodzina – utracił i musiał żyć. Wierność, lojalność – zbyt często nie doznał i sam nie dawał, wszystko by przeżyć. Wilgelmowicz jawi się jak bohater wielu baśni, gdzie występuje Głupi Jaś – nikt się z nim nie liczy, on nic nie wie, a przecież jakiś instynkt, wrodzona inteligencja i spryt pozwalają przeżyć i jemu, i często jego rodzinie.
Pamięć? Zbyt wiele się wydarzyło w życiu Konrada, by móc jej zaufać, a to co przeżył nazbyt często wydawało się jak sen jakiś. Pamiętać sen? Ze snów budować siebie? „Pamięć niech pozostanie pamięcią, płynna i zmienna jak my, ludzie, materia w nas się wymienia, bo jemy, trawimy, cząstki materii osadzają się w naszym ciele, a inne wydalamy, w naszych ciałach nie ma nic stałego, my z materii, jak fala z wody, pojawiamy się, pęczniejemy jak fala i gaśniemy, a nasza pamięć z nami, zmienna, odbicie odbicia” [s. 35].
Więc może nie ma odpowiedzi na to pytanie, a może jest wiele i wszystkie są jakoś prawdziwe i jakoś nie.
Nie wiem, czy Chołod daje odpowiedź na pytanie, kim jest człowiek, ale na pewno prowadzi nas przez niezwykły, fascynujący świat – zaskakujący, barwny, okrutny, nieprzewidywalny – jak życie, na które nie ma odpowiedzi, czym jest. Poza oczywistą tautologią, która niczego nie wyjaśnia: życie to życie. W wymiarze jednostkowym, narodowym, społecznym, ideologicznym jest tym, co się dzieje na wielu planach i w wielu płaszczyznach. Człowiek i jego życie przebierają się w liczne suknie, w to co akurat „pod ręką”. Wielka historia i mała historia – przemijają tak samo. Konrad reaguje na to, co się zdarza, co do niego przychodzi. I te reakcje, jego odpowiedzi na dotknięcia (H)historii go tworzą.
Szczepan Twardoch, Chołod, Wydawnictwo Literackie 2022.