Językowo
Hanna Węsierska, filologia polska, UP
Niebinarność, inaczej określana jako genderqueer, jest określeniem zbiorczym dla szerokiego spektrum tożsamości płciowych, wychodzącym poza klasyczny podział na płeć męską i kobiecą. Osoby niebinarne to osoby identyfikujące się z dwiema lub więcej tożsamościami płciowymi (bigender, trigender, pangender), nieidentyfikujące się z żadną z nich (agender), utożsamiające się z tzw. trzecią płcią lub też mające zmienną tożsamość płciową (genderfluid). Warto wspomnieć, że niebinarność została rozpowszechniona i udokumentowana na terenie Afryki Środkowej, w obu Amerykach, a także w Azji i Oceanii, jedynie w kulturach Europy Zachodniej jest to zjawisko „obce”. Niebinarność była powszechnie akceptowana w większości kultur rdzennych, mało tego, w wielu przypadkach miała wręcz znaczenie sakralne, a osoby niebinarne pełniły ważne funkcje w społeczeństwie.
Obecnie, ustawodawstwo niektórych państw uznaje istnienie trzeciej płci, Polska jednak nie należy do tej grupy – w Polsce, niebinarność najczęściej jest manifestowana poprzez zmianę imienia na neutralne płciowo oraz stosowanie zaimków płci przeciwnej niż ta przypisana przy narodzinach. Wielu to jednak nie wystarcza, i trudno się dziwić, w pierwszej chwili osoba taka może uchodzić na transseksualną, a nie niebinarną.
W przeciwieństwie do języków takich jak chociażby angielski, który jest językiem niemal całkowicie neutralnym pod względem płci, w języku polskim mamy do czynienia z silnym urodzajowieniem, a co za tym idzie, jest to język silnie zacechowany płciowo. O ile w języku angielskim – stosowanie „they/them” jako zaimka osoby pojedynczej jest powszechne już od XVI w., w języku polskim, formy neutralne dopiero teraz zaczynają być stosowane. Wbrew popularnej opinii, język polski oferuje szereg rozwiązań dla osób niebinarnych, w tym formy dopiero co powstające i rozwijające się, ale także odmiany istniejące i od dawna uznane za poprawne gramatycznie.
Język neutralny płciowo możemy osiągnąć poprzez korzystanie z odpowiednich zaimków oraz odmienianie czasowników przez rodzaj neutralny (wielu specjalistów zaleca używanie określenia „neutralny” zamiast „nijaki”). Rodzaj neutralny zakłada stosowanie zaimków „ono/jego” wraz z adekwatnie odmienionymi czasownikami, w tym przypadku są to formy „byłom”, „byłoś”. Wbrew pozorom- są to formy całkowicie poprawne, uznane oficjalnie przez Radę Języka Polskiego już w 2003 r., choć zaklasyfikowane jako czysto potencjalne.
Oprócz „ono/jego”, powstają także tzw. neozaimki, tworzone najczęściej samodzielnie przez konkretne osoby i odpowiadające ich personalnym potrzebom. Na ogół są to wariacje już istniejących zaimków, jak np. „vono/vego”. Popularny jest także rodzaj postpłciowy i obowiązujące w nim zaimki „onu/jenu”. Są to formy stworzone przez Jacka Dukaja na potrzeby powieści science-fiction pt. „Perfekcyjna niedoskonałość” z 2004 r. W powieści Dukaja, rodzajem postpłciowym (inaczej dukatywami lub dukaizmami) posługiwały się phoebe, czyli rasa inteligentnych istot o nieokreślonej płci. Wraz z zaimkami „onu/jenu” phoebe stosowały także formy czasowników takie jak: „zrobiłum” czy „pisałum”.
W języku polskim, oprócz zaimków i czasowników, także rzeczowniki i ich określenia są często nacechowane płciowo. Z tego powodu, w zastępstwie za powszechnie stosowane formy, osoby niebinarne stosują tzw. neutratywy i osobatywy. Neutratywy to rzeczowniki powstałe poprzez dodanie końcówek takich jak „-rze”, „-cze” i „-o” lub zapożyczonego z łaciny „-um” (np. „ono piosenkarze”, „ono twórcze”, „ono osiemnastolatko”). Osobatywy opierają się z kolei na używaniu rzeczownika „osoba” z dowolnym przymiotnikiem lub imiesłowem, unikając w ten sposób wskazania konkretnej płci (np. „osoba ucząca się”, „osoba pracująca”). Zarówno neutratywy, jak i osobatywy, łączą się z czasownikami i przymiotnikami odmienionymi w rodzaju neutralnym, w przypadku przymiotników są to na ogół formy z końcówką „-o”, np. „byłom dumno”, „byłom smutno”.
Dodatkowo, stosowana jest także forma bierna czasowników – poprzez uniknięcie zastosowania determinującego płeć rodzaju (zamiast „urodziłam się w Ustce” – „moim miejscem urodzenia jest Ustka”). Kolejnym sposobem jest także kalka językowa z języka angielskiego, czyli stosowanie „one/ich” jako zaimka liczby pojedynczej.
Znacznie łatwiej i powszechniej stosowane są formy niebinarne w piśmie. Sugerującą rodzaj samogłoskę wystarczy zastąpić przez symbol „x” lub „*” (np. „chciałxm” lub „był*m”). Oprócz tego, polszczyzna dopuszcza także tzw. formy z ukośnikiem, czyli „on/a”, „jego/jej” czy „zrobiłem/am”. W obu przypadkach są to, niestety, formy niewymawialne i nie mają przełożenia na język mówiony.
Choć stosowanie języka neutralnego płciowo może w pierwszej chwili brzmieć obco i sprawiać pewne trudności, łatwo jest się do niego przyzwyczaić. Zaimki, przymiotniki oraz czasowniki odmienia się wedle tych samych zasad, które stosowane są na co dzień, zamiast rodzaju żeńskiego czy męskiego, używany jest rodzaj neutralny. Nie zapominajmy, że misgendering (zamierzone stosowanie wobec drugiej osoby niewłaściwego rodzaju) jest przemocą werbalną, a przyzwyczajenie się do języka neutralnego wymaga jedynie odrobiny czasu i dobrych chęci.