Poznajcie się!
Natalia Buźniak, filologia polska, UP
Blaise Pascal to postać wielowymiarowa. W chwili śmierci miał zaledwie 39 lat, jednak zdążył odegrać w życiu wiele ról pozornie sprzecznych — wynalazcy i filozofa, matematyka i teologa, człowieka światowego i ascety. Zdolny do wielkości (według jego własnej terminologii, zarówno jeśli chodzi o poznanie rozumem, jak i sercem), lecz i do błądzenia, poszukiwania miejsca w świecie, niepewności. Droga życiowa tego myśliciela to niejako świadectwo prawdziwości jego sądów o człowieku — istocie złożonej.
Blaise Pascal urodził się 19 czerwca 1623 roku w Clermont-Ferrand w środkowej Francji. Wychowaniem zajmował się jego ojciec, Etienne, który dość szybko spostrzegł wyjątkowe talenty syna. Sam był zresztą człowiekiem wszechstronnie wykształconym. Młodego Pascala szczególnie zafascynowała matematyka. Jako szesnastolatek pisał traktaty z zakresu geometrii rzutowej, zaś w wieku lat dwudziestu stworzył prototyp maszyny liczącej. Położył też podwaliny teorii prawdopodobieństwa. Miał także swoje osiągnięcia w fizyce, głównie w mechanice płynów i hydrostatyce. Jako naukowiec i wynalazca był niewątpliwie człowiekiem sukcesu.
Jego rodzina była religijna. Szukała oparcia w Bogu także jesienią 1646 roku, gdy Etienne doznał rozległego złamania biodra. W wyniku wypadku był przykuty do łóżka, doglądali go zaś dwaj lekarze janseniści. Jansenizm był odłamem katolicyzmu i opierał się na odnowieniu ascetycznej postawy św. Augustyna. To w otoczeniu tych medyków Pascal pogłębił życie religijne, jednak nie zerwał jeszcze z nauką i uciechami życia światowego definitywnie. Stało się to nieco później. Gdy w 1651 roku zmarł ojciec Pascala, popadł on w rozpacz. W tym okresie nawiązał też przyjaźnie z libertynami i sceptykami negującymi chrześcijaństwo.
Ten mroczny etap życia skończył się w nocy 23 listopada 1654 roku, podczas której przeżył osobiste doświadczenie mistyczne (swoją wizję opisał w Pamiątce, którą zawsze nosił przy sobie). Pomimo tego, iż prawdopodobnie o swoim przeżyciu mistycznym nikomu za życia nie opowiedział, wszyscy zauważyli gruntowną zmianę jego postawy i orientacji życiowej. Począwszy od tej nocy porzucił bowiem swoje światowe życie uczonego i bywalca salonów na rzecz pomocy najbiedniejszym. Przeniósł się też do Port-Royal (zakonu jansenistów, w którym przebywała jego siostra), gdzie większość czasu spędzał samotnie, rozważając problemy natury filozoficzno-teologicznej i pisząc.
Pascal był płodnym autorem, jednak, nie licząc traktatów naukowych, nie pozostawił po sobie wielu dzieł innego gatunku. Do najbardziej znanych należą Prowincjałki oraz Myśli. Na drugą pracę Pascala składają się luźne notatki, aforyzmy, a nawet niepełne zdania. Są to bowiem zebrane i wydane w 1670 roku, kilka lat po śmierci myśliciela fragmenty zaplanowanej prawdopodobnie na dwa tomy Apologii religii chrześcijańskiej. Przez to, że dzieło nie stanowi zwartego wykładu, można spotkać różnorodne interpretacje jego Myśli. Dla jednych komentatorów jest skrajnym irracjonalistą, dla innych zaś — racjonalistą. Dla części wyraża tragiczną wizję świata i rzeczywistości, dla innych zaś konsekwencją przyjęcia jego poglądów winien być optymizm. Jego dzieło zawiera wątki zarówno filozoficzne jak i teologiczne. Jako teolog opierał się głównie na Biblii, jako filozof inspirował się ideami sceptyków.
Człowiek w ujęciu Pascala, zawieszony jest między dwoma światami, światem materii i ducha. Rozdwojony także w swym pojmowaniu (wspomniany wcześniej porządek serca i porządek rozumu), jest istotą dualistyczną. Znajduje się między dwiema otchłaniami, Nieskończonością i Nicością. Jest zaledwie okruchem we wszechświecie, a z drugiej strony nie pojmuje mikrokosmosu. Jako istota paradoksalna, człowiek wymyka się próbom opisu, gdyż jego naturą jest zmiana i nieustanna walka wewnętrzna. Znajomość własnej nędzy bez Boga rodzi według Pascala rozpacz, tak jak znajomość Boga bez znajomości własnej nędzy rodzi pychę.
Pascal w Myślach proponuje także podjęcie pewnej gry, zwanej zakładem Pascala. Ta dyskusja z agnostykiem wynika z jego wcześniejszych rozważań. Rozumowo nie da się obronić ani teizmu, ani ateizmu. Pascal wywodzi zatem, że po pierwsze, wyboru między ateizmem a teizmem i tak nie da się uniknąć, a po drugie, że wybór teizmu jest bardziej racjonalny niż wybór ateizmu.
Chociaż Blaise Pascal był genialnym wynalazcą i naukowcem, na szczególne wyróżnienie zasługuje jego filozoficzna mądrość. Stawia odważne pytania, ryzykując, że nie znajdzie na nie odpowiedzi (a przynajmniej nie w pełni satysfakcjonujące). Analizując kondycję człowieka, wskazał na całą jego złożoność i wewnętrzną sprzeczność. Można powiedzieć, że Pascal zainicjował idee rozwijane znacznie później przez egzystencjalistów. Jego Myśli, ciągle żywe, o czym świadczą niezliczone wznowienia wydań, są może, na pewnym poziomie, ujętą w mistrzowską formę zadumą każdego refleksyjnego człowieka nad sobą samym. I dlatego wciąż cieszą się ogromnym zainteresowaniem.
Blaise Pascal, Myśli, dostępne za darmo pod adresem: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/pascal-mysli/
Źródła:
Lewandowski A., Myśli Blaise’a Pascala albo tragizm egzystencjalny człowieka nowożytnego, https://kc-cieszyn.pl/wyklad-vii-mysli-blaisea-pascalaalbo-tragizm-egzystencjalny-czlowieka-nowozytnego/, [dostęp 20.10.2023].
Płużański T., Pascal, Warszawa 2001.
Siemianowski A., Wielkość i nędza człowieka. Rozważania o Pascalu, Wrocław 1993.