Rozpoznanie
Celami głównymi niniejszego artykułu są promowanie zdrowia wśród studentów Uniwersytetu Pomorskiego, przedstawienie negatywnych skutków nikotynizmu oraz zapoznanie studentów z najnowszymi wytycznymi leczenia uzależnienia od nikotyny.
Według statystyk WHO ponad 8 milionów ludzi na świecie umiera z powodu palenia tytoniu, w tym także uwzględnieni są palacze bierni. W Polsce palenie tytoniu jest najczęstszą przyczyną zgonów u mężczyzn (26,6% wszystkich zgonów w 2022 r.) oraz drugą wśród polskich kobiet (13,7 % wszystkich zgonów w 2022 r.)
Wyroby tytoniowe, w szczególności palenie tytoniu, są podstawowym czynnikiem wpływającym na zachorowalność na nowotwory: płuc, zatok, gardła, krtani, przełyku, żołądka, trzustki, jelita grubego oraz raka piersi u kobiet, a także choroby układu sercowo-naczyniowego i oddechowego w tym: choroby niedokrwiennej serca, udaru mózgu, POCHP — przewlekłej obturacyjna choroby płuc , przewlekłego zapalenia oskrzeli. Palenie negatywnie wpływa na płodność, powoduje impotencję u mężczyzn oraz powikłania u kobiet w ciąży.
Zaprzestanie palenia w znaczący sposób wydłuża długość życia. Według analiz rzucenie palenia w przedziale wieku 25-34 pozwala uzyskać 10 lat życia w porównaniu z osobami palącymi. Zaprzestanie palenia zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób nowotworowych, sercowo-naczyniowych oraz hamuje rozwój POCHP.
Według najnowszych wytycznych walki z nikotynizmem stopień zaawansowania uzależnienia ocenia się za pomocą testu Fagerstorma – osoba badana odpowiada na pytania dotyczące jej nawyków palenia papierosów, a do każdej odpowiedzi przydzielona jest ilość punktów. Suma punktów klasyfikuje palacza do jednej z trzech grup uzależnienia.
Test Fagerstroma
1.Kiedy po przebudzeniu zapalasz pierwszego papierosa?
- Przed upływem 5 min 3 pkt
- Po upływie 6 – 30 min 2 pkt
- Po upływie 31 – 60 min 1 pkt
- Po upływie 60 min 0 pkt
2. Czy powstrzymanie się od palenia w miejscach, gdzie palić nie wolno, jest dla ciebie problemem?
- Tak 1 pkt
- Nie 0 pkt
3. Z którego papierosa najtrudniej ci zrezygnować?
- Z pierwszego rano 1 pkt
- Z każdego innego 0 pkt
4. Ile papierosów wypalasz dziennie?
- ≤10 0 pkt
- 11-20 1 pkt
- 21-30 2 pkt
- ≥31 3 pkt
5. Czy rano palisz więcej papierosów niż w ciągu dnia?
- Tak 1 pkt
- Nie 0 pkt
6. Czy nie możesz się powstrzymać od palenia nawet podczas choroby, gdy musisz leżeć w łóżku?
- Tak 1 pkt
- Nie 0 pkt
Wynik testu Fagerstroma :
- 0-3 stopień I – słabe uzależnienie od nikotyny
- 4-6 stopień II – średnie uzależnienie od nikotyny
- 7-10 stopień III – silne uzależnienie od nikotyny
Należy zaznaczyć, że każdy kontakt z dymem nikotynowym, w tym również palenie bierne, przyczynia się do rozwoju chorób śmiertelnych, a klasyfikacja palacza do stopnia I uzależnienia od nikotyny stanowi równie istotne wskazanie do podjęcia terapii co w stopniu III. Słabe uzależnienie od nikotyny wpływa jedynie na łagodniejszy i łatwiejszy przebieg procesu zdrowienia.
Określenie stopnia uzależnienia od nikotyny jest niezbędne w doborze farmakoterapii oraz dostosowaniu wsparcia behawioralnego.
Drugim ważnym elementem jest określenie gotowości do zaprzestania palenia. Przyjmuje się tu model zmian według Prochaski i DiClemente wyróżniający 5 etapów:
- Brak myślenia o zmianie.
- Rozważanie zmiany postawy.
- Gotowość do zmiany.
- Działania w kierunku zmiany.
- Krótko- i długotrwała zmiana postawy.
Podsumowując, palenie tytoniu to główna przyczyna chorób układu sercowo-naczyniowego, oddechowego oraz powstawania nowotworów. Jest to także najważniejszy czynnik, na który mamy wpływ w profilaktyce tych chorób. Publikacja wytycznych pozwoli na skuteczną pomoc w zaprzestaniu palenia, szczególnie jeżeli będzie promowana przez lekarzy oraz innych pracowników służby zdrowia.
Hospitalizacja pacjentów stwarza podwaliny do zainicjowania działań antynikotynowych, które z powodzeniem można byłoby kontynuować po wypisie do domu. Główną cechą uzależnienia jest chęć odczuwania jej działania oraz unikanie ewentualnych skutków odstawienia. Nikotynowa terapia zastępcza lekami takimi jak cytyzyna, wareniklina, bupropion jest skuteczna i bezpieczna dla uzależnionego. Czas trwania terapii farmakologicznej trwa około 12 tygodni. Strategie leczenia ustala się biorąc pod uwagę stopień uzależnienia badanego na podstawie testu Fagerstroma.
W sytuacji gdy terapia farmakologiczna nie przynosi oczekiwanego efektu, należy zastosować wsparcie behawioralne np. grupy i telefony wsparcia, tworzenie listy korzyści z niepalenia, redukowanie napięcia w zdrowy sposób i inne. Rozwiązania te mają na celu budowanie motywacji palacza do niepalenia.
Rekomendacje wytycznych leczenia uzależnienia od nikotyny:
R.1: Panel ekspertów zaleca, by w przypadku każdego pacjenta odnotowywać w dokumentacji medycznej informację o używaniu wyrobów tytoniowych. Informację tę należy aktualizować w czasie każdego kontaktu z pacjentem.
R.2: Zaleca się udzielanie przez wszystkich pracowników opieki zdrowotnej porady zalecającej zaprzestanie palenia wszystkim osobom palącym. Zalecenie dotyczy także kobiet w ciąży.
R.3: Zaleca się stosowanie intensywnego poradnictwa indywidualnego dotyczącego zaprzestania palenia u wszystkich osób palących przez wszystkich pracowników opieki zdrowotnej. Zalecenie dotyczy także kobiet w ciąży.
R.4: Zaleca się oferowanie poradnictwa grupowego wszystkim osobom palącym z wyjątkiem kobiet w ciąży. Ze względu na niewystarczające dane autorzy wytycznych nie sformułowali zalecenia dotyczącego stosowania poradnictwa grupowego u palących kobiet w ciąży.
R.5: Zaleca się oferowanie poradnictwa telefonicznego wszystkim osobom palącym z wyjątkiem kobiet w ciąży. Ze względu na niewystarczające dane autorzy wytycznych nie sformułowali zalecenia dotyczącego stosowania poradnictwa telefonicznego u palących kobiet w ciąży.
R.6: Zaleca się stosowanie nikotynowej terapii zastępczej (NTZ) u wszystkich palących z wyjątkiem kobiet w ciąży oraz sugeruje się stosowanie NTZ wraz ze wsparciem behawioralnym u palących kobiet w ciąży.
R.7: Zaleca się stosowanie bupropionu u wszystkich palących z wyjątkiem kobiet w ciąży.
R.8: Zaleca się stosowanie warenikliny u wszystkich palących z wyjątkiem kobiet w ciąży.
R.9: Zaleca się stosowanie cytyzyny u wszystkich palących z wyjątkiem kobiet w ciąży.
R.10: U wszystkich palących zaleca się łączenie leczenia farmakologicznego ze wsparciem behawioralnym. Palące kobiety w ciąży — p. R.6.
R.11: U osób z poważnymi chorobami psychicznymi można rozważyć zastosowanie dostosowanego do potrzeb pacjenta programu obejmującego dyrektywną i wspierającą interwencję behawioralną.
R.12: U osób z poważnymi chorobami psychicznymi można rozważyć zastosowanie warenikliny, bupropionu lub nikotynowej terapii zastępczej. Stwierdzenia dotyczące najlepszej praktyki: Osoby ordynujące leki powinny uwzględnić potencjalne interakcje między bupropionem i warenikliną a lekami psycholeptycznymi i psychoanaleptycznymi, a także potencjalne przeciwwskazania.
R.13: U osób z poważnymi chorobami psychicznymi można rozważyć zastosowanie łącznie leczenia farmakologicznego i niefarmakologicznego zgodnie z zaleceniami szkoleniowymi WHO.
R.14: Panel rekomenduje, by pracownicy systemu opieki zdrowotnej regularnie uczestniczyli w szkoleniach z zakresu leczenia uzależnienia od nikotyny. System opieki zdrowotnej powinien umożliwiać organizację i uczestniczenie w szkoleniach.
R.15: Panel rekomenduje zmniejszenie kosztów leczenia uzależnienia od nikotyny dla pacjenta.
Artykuł zredagowali studenci III roku Ratownictwa Medycznego: Paweł Małocha i Marcin Rzeszutek w oparciu o najnowsze wytyczne leczenia uzależnienia od nikotyny WHO Polska.